kwaliteit vs kwantiteit

Het was een beetje dom om te denken dat je je met een tuinkas van 4,5 vierkante meter de gehele zomer kunt voorzien van zelf gekweekte tomaten. Toegegeven: we konden van tevoren niet bedenken dat M. zo´n tomatenfreak zou worden dat hij elke dag kerstomaten mee naar school meeneemt in plaats van gewoon, een geschilde appel. Maar dan nog...

Om de tomatenoogst zo groot mogelijk te maken, zette ik de tuinkas vorig voorjaar helemaal vol met mijn zelf opgekweekte planeten. Met als gevolg dat ik te weinig overzicht had en de verzorging van de planten te wensen overliet: in het voorjaar groeiden de planten bovendien zo snel dat ik meestal veel te laat aan het dieven toekwam. Daardoor staken er - mede door de overbevolking in de kas - allerlei schimmels de kop op. Bovendien was de opbrengst van de meeste planten onder de maat, ook weer als gevolg van te weinig onderhoud...
Dit jaar doe ik het anders: van elke tomatensoort die ik heb gezaaid, hou ik maximaal drie planten over. Precies genoeg om alles goed in de hand te houden. De rest heb ik inmiddels weggegeven aan familie en vrienden. Automatisch de gedroomde win-win situatie!

Valeriaan, rustig aan!

Mijn valeriaan is waarschijnlijk een beetje in de war: het is nu 20 februari, de derde koudegolf komt er aan en hij loopt gewoon uit! Is misschien ook niet zo gek, want het is in de tuinkas ruim boven de 10 graden. Ik had de twee grote potten met Valeriaanplanten een week of zes geleden binnen gezet, want ik merkte dat de buurtkatten er dol op waren: eentje was zo gek om in de pot te gaan staan en de wortels op te graven... Toen heb ik ze maar in de kas gezet, en nu lopen ze dus allemaal uit.

De naam ´Valeriaan´ komt van het Latijnse valere en dat betekent: ´gezond zijn´. Het kruid wordt al heel lang gebruikt als een verdovend en kalmerend middel. Ik lees net dat het tijdens de Wereldoorlogen zelfs werd gebruikt om soldaten die leden aan shellshock en andere trauma´s mee te behandelen!

Ik heb ze ooit gezaaid vanwege de vermeende rustgevende eigenschappen van de wortels, maar ik ben de plant sowieso erg gaan waarderen: het is een mooie grote, manshoge plant met sterk geurende bloemen. De geur is wel wat weeïg zoet, maar ik vind het toch lekker ruiken. Valeriaan staat bekend als een echt kattenkruid, meer nog dan kattenkruid zelf: de geur heeft op katten een onweerstaanbare en sterk prikkelende werking. Enfin, dat hadden we dus al gemerkt... 

Wat ik wel grappig vind om te lezen, is dat de wetenschap er nog niet helemaal achter is, hoe deze alledaagse plant precies in het lichaam werkt. Het is bekend dat Valeriaanzuur effect heeft op bepaalde receptoren die te maken hebben met de remming van signalen van zenuwcellen. Maar hoe precies is niet bekend. En ook de verschillende onderzoeken naar de effecten van Valeriaan op de slaap spreken elkaar tegen...

Over de werking van Valeriaan gesproken: ik heb begrepen dat wortels pas na drie jaar voldoende werkzame stoffen bevatten. Dat zou aan het einde van dit seizoen zijn. Toch betwijfel ik of ik de planten in het najaar ga rooien voor een paar kopjes rustgevende thee. Daar vind ik ze eigenlijk veel te bijzonder voor!

echte tijm

Goed voornemen #73: ´Meer Diepgang In Mijn Artikelen´. Zo wil ik de verschillende kruiden en planten die ik zaai beter en meer inhoudelijk beschrijven, interessante achter-grondinformatie geven en ook kijken of ik meer continuiteit kan bieden in de berichten. Dus na verloop van tijd ook weer beschrijven hoe het is gegaan met zaaien en verder opkweken van die specifieke planten, eventuele tips, blunders en andere hilariteiten vermelden. De kunst is daarbij het midden te vinden tussen zinvolle aantekeningen voor mezelf en een leuk artikel voor mijn vaste en trouwe lezerspubliek...

Ik moet even denken aan het gesprek dat ik op blue monday met een van de volleybalvaders had over ´goede voornemens´. Hij vond dat eigenlijk maar grote onzin: "Als je wilt veranderen dan moet je dat gewoon doen, en verder je kop erover dichthouden". Daar ben ik het op zich wel mee eens (het eerste deel van zijn opmerking dan), maar volgens mij moet je er vooral NIET je kop over houden en het aan iedereen melden die het horen wil. Bij mij helpt dat in ieder geval. Moet ik er wel bij vermelden dat ik me altijd zoveel goeds voorneem, dat ik al blij ben als de helft uitkomt...

Over uitkomen gesproken: hier een foto van ´echte tijm´ (thymus vulgaris), precies een week na het zaaien. Ik heb wel eerder tijm gezaaid, maar het lukte me toen niet om er volwassen planten uit te kweken. Beginnersfout #1 is al meteen zichtbaar op deze foto. Ik lees namelijk net dat deze zaailingen maar heel weinig water moeten krijgen, want anders rotten ze weg... Beginnersfout #2: de tijm staat pal naast de peterselie, waarvan het Complete Kruidenboek meldt: "Zorg ervoor dat de grond voortdurend nat is, anders lukt ontkieming niet"... Voor het geval ik ze in leven hou: tijmplanten kunnen prima groeien in een pot, mits de grond arm is en goed afwatert, en je alleen water geeft als ze bijna verdrogen.

Het is overigens belangrijk dat ik VEEL tijm opkweek, want we gebruiken het graag in onze gerechten, zowel met kip als varkensvlees. Leuk om te weten: tijm werkt sterk antiseptisch en daarom wordt het bijvoorbeeld verwerkt in tandpasta. Verder schijnt het ook goed te werken tegen een kater, maar daar heb ik al tijden geen last meer van gehad.

monocultuur...

Na de monocultuur van vorig jaar met voornamelijk tomaten, willen we dit jaar meer verschillende kruiden en planten gaan kweken. Ik had vorig jaar sowieso veel te veel tomaten en had moeite (lees: faalde volledig) met het goed bijhouden van al die planten. Vooral het dieven ging de mist in, waardoor de opbrengst onder de maat bleef. En de kas stond uiteindelijk zo vol dat er vrij veel ziekten en schimmels de kop opstaken. Dit jaar dus veel meer diversiteit in de kas en tuin: da´s bovendien ook leuk voor de kids, als ze er lekker kunnen grasduinen...

Precies een week geleden heb ik van alles gezaaid: koriander, zonnebloem, pompoen, basilicum, peterselie, tijm, lavendel, kruizemunt, dragon, majoraan, lavas (maggikruid), tuinkers, waterkers en radijs. En de volgende soorten (rassen?) tomaten: Philippos, Maja, Roma, St.Pierre, San Marzano, Ossenhart, Ventura en Ruby Red. 

De foto hierboven: baby-radijs van precies een week oud. Ik zou willen dat de tomaten ook zo snel gingen. Maar daarvan heeft nog geen enkele soort gekiemd. Nog even geduld hebben...

Kamille

Zwaar irritant natuurlijk, als je - voor een goed gesprek - samen met een vriend een stuk gaat wandelen en dat hij dan steeds naar de grond duikt om een of ander bloemetje of kruid te bestuderen en fotograferen. Voor de duidelijkheid; die ´vriend´ dat ben ik zelf. Gelukkig heeft A., met wie ik de avondwandeling door de weilanden maak, daar totaal geen probleem mee. Al was het maar omdat ik zelf ook vrij vergevingsgezind ben, zodra hij een of ander zakelijk telefoontje krijgt...

Ik wil maar zeggen dat mijn fascinatie voor eetbare en geneeskrachige planten duurzaam blijkt. Zo zag ik tijdens deze wandeling langs een weiland ´echte kamille´ staan, die volgens mijn plantengids ´vrij algemeen´ voorkomt, maar ondertussen wel steeds zeldzamer wordt. Het schijnt dat - in tegenstelling tot veel andere in de volksgeneeskunde gebruikte planten -  de antibacteriële werking van kamille experimenteel is aangetoond. Het werkt bij maagzweren, mond- en keelholte ontstekingen, indigestie, nekpijn, etc, etc. Bijna jammer dat ik op het moment nergens last van heb, nu ik dit natuurlijke medicijn heb kunnen spotten! Alhoewel, ik lees nu dat kamille ook met succes wordt toegepast bij aambeien, dus prijs ik mij gelukkig dat ik op het moment vrij ben van lichamelijke klachten...

winterklaar

Bijna een jaar geleden begon ik dit weblog ´goed voornemen´. Ik schreef toen het volgende: "Het is december wanneer ik met dit blog begin. Tijd van de goede voornemens. Zelf heb ik er altijd bovengemiddeld veel last van. Van goede voornemens. Ik heb ze in verschillende soorten en maten, maar er is altijd één constante: 'meer willen schrijven'. Dus besluit ik hier te schijven. In eerste instantie over mijn experimenten met het maken van appelcider. En verder over koken en zoveel mogelijk 'zelf doen'..." 

Schrijven is één, gelezen worden is twee. En nadat ik de afgelopen twee maanden helemaal niet had geschreven, begon mijn kleine lezerspubliek hier en daar een beetje te morren. Ik kreeg zelfs een bericht van een wat geïrriteerde mevrouw uit Noorwegen, die ´die kistjes voor de kas´ onderhand wel zat was. En gelijk heeft ze, stor klem! Daarom begin ik - met mijn goede voornemens voor ogen - weer met schrijven.
Drie weken geleden heb ik de kas winterklaar gemaakt. Directe aanleiding was het plotseling ter ziele gaan van mijn tomatenplanten, na de eerste paar nachten vorst. Er hingen nog wel wat tomaten aan, maar de fut was er imiddels toch wel uit. Ze werden bovendien geplaagd door schimmels die de stammen en bladeren aantastten. Dus heb ik alle planten ´geruimd´: dat gaf een zee aan ruimte, ook al geeft deze verticale panoramafoto wel een erg gunstig beeld van de kasruimte. Op dit moment hebben we nog verschillende planten en kruiden staan:
- Kruiden, zoals thijm, oregano, koriander, peterselie, munt, laurier en salie. Die laatste twee heb ik ergens aan het begin van de herfst gestekt. De laurier wilde niet wortelen, maar de salie deed het vrij goed. Daar heb ik nu dus verschillende kleine plantjes van staan. Het verbaast me dat alle genoemde kruiden de lichte nachtvorst tot nu toe hebben overleefd, zelfs de koriander en peterselie...
- Twee potten met Valeriaanplantjes. Die heb ik van de zomer zelf gezaaid en opgekweekt: ik was benieuwd of het wortelextract inderdaad een kalmerende werking op me zou hebben. Over een vooruitziende blik gesproken...

- Het vijgenboompje. In de loop van de zomer verschenen er een stuk of vijf vijgen aan, maar die wilden niet rijpen. Pas ver in de herfst, toen ik ze eigenlijk al had afgeschreven, verkleurden ze toch en werden ze rijp. L. heeft er nog één meegenomen naar school: tijdens haar spreekbeurt over ´de tuinkas´ vroeg ze of iemand wist wat voor een vrucht dit was. Behalve de juf wist niemand het natuurlijk. Achterlijke vinex-kinderen.
- En natuurlijk hebben we nog de krulsla en andijvie, in de houten kistjes. Die groeien heel erg langzaam, maar ze zijn - getuige deze foto - wel degelijk aangeslagen. Ik kijk al uit naar de dag dat ik bij die irritante kerel van het tuincentrum mijn gelijk zal halen...

appelsambal

Beter een goede buur dan een verre vriend, maar liever nog allebei. Zo proefde ik ooit bij mijn goede vriend P. een geweldige appelsambal, die hij van zijn Indonesische buurvrouw had gekregen. Best mogelijk dat die ook in de betere toko verkrijgbaar is, maar in de reguliere winkels ben ik zo'n sambal nooit tegengekomen. Met andere woorden: zelf maken! Gelukkig blijft onze rode peperplant goed produceren, dus kon ik met pepers uit eigen kas aan de bak:

Eerst twee uien gesnipperd en in zonnebloemolie gefruit. Hier een hand vol fijngesneden kerstomaten aan toegevoegd. Daarna twee Elstar appels in kleine blokjes gesneden, en vijf pepers fijngehakt, en dit met de uien en tomaten laten meebakken. Dit mengsel na een paar minuten afgeblust met wat appelcider azijn en verder op smaak gebracht met een flinke theelepel kerriepoeder, wat ketjap, zout en een beetje suikerstroop. Daarna de sambal even met de staafmixer fijngehakt en nog een keer kort gebakken. En uiteindelijk hield ik van dit alles niet meer dan twee kleine potjes sambal over. Niet heel veel dus, maar wel heel veel smaak.

Ik ben geneigd dit stukje te besluiten met een flauwe woordgrap over hoe deze sambal heet, maar die ligt te veel voor de hand. Wel scherp blijven...

terug naar de natuur

Nog even over onze vakantie in Noorwegen. Die was om verschillende redenen fantastisch, ik noem er hier slechts enkele: afgezien van een handjevol steden en een paar prachtige staafkerken is er verder weinig ´cultuur´, die je gezien moet hebben. En dat geeft rust. Aan de andere kant is er een overweldigend aanbod ongerepte natuur, waar je bovendien bijna niemand tegenkomt. En dat geeft nog meer rust... 

Geen wonder dat mijn lichaam zich in de eerste week van de vakantie overgaf aan een veel te lang uitgestelde, aan griep grenzende verkoudheid. Op zich jammer, maar tegelijkertijd kon ik mijn nieuwe hobby, het-zoeken-van-geneeskrachtige-planten-en-kruiden-in-de-vrije-natuur, volop in praktijk brengen. Ik ben me in eerste instantie dan ook vooral te buiten gegaan aan verse bladeren van de paardebloem, want die zitten schijnbaar barstensvol met vitamine C. Dat ze bitter zijn, dat staat ook in mijn veldgidsen, maar de Noorse paardebloem zoekt wat dat betreft de grenzen van het toelaatbare op. 

Er zijn mensen die beweren, dat als iemand op een zeker moment bepaalde kruiden nodig heeft, dat die kruiden ook in zijn directe omgeving te vinden zijn. Ik ben zelf niet zo holistisch ingesteld, maar opvallend was het wel dat het, pal naast onze hytte, vol stond met Moerasspirea. Al doende leert men, en ondertussen weten we ook dat - als je je in het Hoge Noorden bevindt en er in de omgeving veel moeras- spirea te vinden is - dat er dan ook veel muggen zijn. Echt heel veel muggen. Maar daar gaat het nu even niet over. 

Moerasspirea is de eerste plant waar men de stof salicylzuur in heeft ontdekt; dat is de werkzame stof in aspirine. Inderdaad, het woord aspirine komt van spirea, aangevuld met de letters in. Deze plant wordt van oudsher al toegepast bij o.a. verkoudheid, gewrichtspijn en zelfs obesitas. Ik kom overal voor in aanmerking, dus ben ik van de verse bloemen eens thee gaan zetten: de smaak van spirea is heel erg bitter en tegelijkertijd heeft het een aangename, zachte amandelsmaak. Puur is het niet echt lekker, maar met een scheut ahornsiroop is het best goed te doen. Over ´niet lekker, maar wel gezond´ gesproken; ik heb deze vakantie ook nog thee getrokken van jonge berkenbladeren. Daar zit ook veel vitamine C in, is bloedzuiverend en goed bij blaasaandoeningen. En - dat begint op mijn leeftijd ook een issue te worden - het wordt toegepast in haargoeimiddelen.

Enfin, mijn verkoudheid heeft zoals gewoonlijk een week geduurd. Maar ondertussen ben ik weer een paar natuurlijke smaakervaringen rijker. En dan heb ik het nog niet eens gehad over gekookte engelwortel, of thee van klaverbloem. Nou ja, misschien een andere keer...

ik vind ramsløk

Ook al heb ik er nog weinig verstand van, ik vind het leuk om in de vrije natuur op zoek te gaan naar eetbare planten en kruiden. En als je op vakantie bent in Noorwegen, dan kom je wat dat betreft hartelijk aan je trekken.

Eén van de wilde planten die ik helaas zelf niet kon vinden is ´ramsløk´. Maar gelukkig is mijn Schone Zus uit Noorwegen daar wel in geslaagd en zo konden wij bij haar genieten van de lekkerste, zelfgemaakte kruidenboter met ramsløk. Ramsløk hoort tot dezelfde familie als de ui en de knoflook (Alliaceae) en in Nederland noemen we het ´daslook´. Overigens, als je het in Nederland zou kunnen vinden, dan mag je het niet eens plukken, want het is bij ons een zeldzame en dus beschermde plant. In Noorwegen komt de plant veel algemener voor en groeit op vochtige, schaduwrijke plekken, vooral in het bos. Gelukkig kregen we bij ons afscheid een potje ramsløk kado en maken wij nu zelf de lekkerste kruidenboter. Maar ook als je het door je gehakt mengt, weet je niet wat je proeft, en zo zijn er nog honderden mogelijkheden voor salades, soepen en sauzen. Het schijnt dat je vergiftigingsverschijnselen krijgt, als je er te veel van eet. Maar wij hebben daar geen last van en eten er zoveel van als we kunnen...